معماری دوره ساسانی

معماری دوره ساسانی

 معماری مذهبی
 بارها در متون پهلوی به آتشکده ها و نقش مهمی که در عقاید مذهبی زرتشتیان و معماری دوره ساسانیان ایفا می کرده است، اشاره شده ولی هنوز بر سر نوع معماری این آتشکده ها، اختلاف نظر وجود دارد. مهمترین ساختمان های مقدس، چهار طاق­ها بوده اند که سازه های ساده ای بودند که آتش مقدس شعله ور در سراسرطاق های چهارپهلو، در هنگام مراسم مذهبی، در دسترس نیایشگران قرار می گرفت و یک آتشگاه کوچک با کمی فاصله از چهار طاق وجود داشت که در مواقعی که مراسمی نبوده، آتش در آنجا نگهداری می شده است. با صرف نظر کردن از احکام مذهبی که تردید را نسبت به این نوع آئین بیشتر می کند، در عملیات باستان شناسی، نوع دیگری از جایگاه برای آتش مقدس کشف شده :یک اتاق بسته که آتش به طور ثابت در آنجا نگهداری می شود و در صحنه ای مجاور هم اتاق های مخصوص دعا برای استفاده موبدان، تعبیه شده بود. در شناسایی "تخت نشین" در فیروزآباد که آتشکده اردشیر اول در آن قرار دارد، مشخص شد که نمونه های اولیه دارای یک اتاق مربع شکل گنبددار با 4 دهانه داخلی و ایوانها یا اتاق هایی که به 4 تا سردر وصل شده اند، است. یک ساختمان زیرزمینی واحد در بیشاپور که به طور متقاعد کننده ای به شاپور اول نسبت داده می شود، به خاطر دالانهایش یک نمونه مدور از آتشکده ها محسوب می شود که این دالانها یک محوطه حیاط مانندی را که به طور نامشخصی مسقف گردیده است، احاطه می کنند. این بنا به خاطر اینکه به یک کانال آب زیر زمینی متصل است، ظاهرأ به "آناهیتا" نسبت داده می شود. در ساختمان های خشتی "کوه خواجه" که مربوط به دوره ساسانیان هستند، آتشکده ای کشف شده است که یک محراب در ساختمان اصلی آن قرار گرفته و این محراب یک جایگاه مقدس گنبددار دارد که با راهروها و تالار هایی احاطه گردیده است و این راهروها و تالارها خود دارای یک ترکیب گسترده از اتاق های جانبی و ایوان های اطراف حیاط مرکزی هستند. یک طرح مشابه نیز در "تخت سلیمان" کشف شد که به طور نسبی آن را به قرن 16 میلادی نسبت داده اند. این طرح از طریق اسامی و عناوین مؤبدان و رسوم تاریخی که بر پایه ستون ها حک شده بود، به دنبال حفاری های رسمی کشف و شناسایی شد. از جمله این طرح ها در زیارتگاه آذرگشنسب که یکی از سه آذز وهرام معروف است، قابل رؤیت است. دیگر آذر وهرامها عبارتند از: آذرفرنبغ و آذر برزین مهر که محل آنها به طور دقیق مشخص نشده است. یک زیارتگاه دیگر هم در این مکان در کنار یک بقعه با گنبد حفاری گردید که در آن یک پاستون محراب در یک جایگاه مقدس کوچک و قبل از آن دو تالار با ستون های پی در پی، قابل مشاهده است. به نظر می رسد که بنای "چهارقاپو" در "قصر شیرین، منسوب به خسرو دوم، یک نوع دیگر از بقعه هایی با گنبد دوار است که در یک محوطه معماری بزرگ قرار گرفته است. تعداد بسیاری از ویرانه های چهارطاق که در سراسر ایران و به خصوص بارها در فارس و کرمان مورد بررسی قرار گرفته اند، به آتشکده ها نسبت داده شده اند. تقریبأ تمام آنها بوسیله دیوار محصور کننده ای که در طاق نماها یا راهروهای طاقدار مجاور هم قرار گرفته اند، از محیط بیرون جدا می شوند. دو نمونه از نمونه های به دست آمده از حفاری به ترتیب عبارتند از "تورنگ تپه" که یک جایگاه مقدس همراه با یک پاستون محراب دارد و "قلعه یزدگرد". چندین محراب فضاهای باز مثل آنهایی که در "نقش رستم" و "تنگ برم" هستند هم جهت برگزاری برخی از مراسمات دینی زرتشتیان،مورد استفاده قرار گرفته اند.



مجله مانا
(محسن)