سیاستگذاری

سیاست‌گذاری اجتماعی
بررسی شومی منابع طبیعی و آثار اقتصادی آن
محمدامین رفعتی صحنه‌سرائی (دانشجوی کارشناسی اقتصاد دانشگاه شهید بهشتی)
مقدمه

یکی از پدیده­‌های عجیب ادبیات رشد اقتـصادی آن اسـت کـه کـشورهای بـا منـابع طبیعی فقیر، رشد بالاتری را نسبت به کشورهای با منابع غنی تجربه کرده­‌اند. بر اسـاس شواهد تجربی، رشد اقتصادی با وفور منـابع طبیعـی دارای رابطـه‌ی معکـوس اسـت. بـه عبارت دیگر کشورهای با صادرات مبتنی بر منابع طبیعی بالا و یا با سرمایه طبیعی بـالا دارای رشد اقتصادی پایینی هستند. در قرن نوزدهم و بیستم، کشورهای با منـابع فقیـر مانند سوئیس و ژاپن از کشوری مانند روسیه با منابع غنی پیشی گرفتند. در سـال­­‌های اخیر، بهترین دارندگان عملکرد اقتصادی، اقتصادهای تازه صنعتی شده آسیای شرقی با منابع طبیعی فقیر بودند. در حالی­ که تجربه بـسیاری از کـشورهای بـا منـابع طبیعـی غنی، مانند کشورهای نفتی، رشد اقتصادی ضعیفی را نشان می­دهد. رابطه معکوس بین وفور منابع طبیعی و رشد اقتصادی، که پدیده شومی منابع طبیعی[۱] در ادبیات نام گرفتـه اسـت، یک تضاد مفهومی ایجاد می­کند. زیرا منابع طبیعی، ثروت کـشور بـوده و قـدرت خریـد واردات را افزایش می­دهد بنابراین انتظار می­رود که وفور منابع طبیعی، سرمایه­گذاری و رشد را تقویت کند هم چنـان­ کـه بـسیاری از اقتـصادهای نفتـی قـصد داشـته‌انـد تـا بـا به­ کارگیری درآمدهای وسیع نفتی سرمایه­‌گـذاری­‌هـای متنـوع را تـأمین مـالی کـرده و توسعه صنعتی را تسریع بخشند. اگرچه قابل دسترس بودن فیزیکی یک منبـع طبیعـی در داخل اقتصاد زمینه­‌ای را برای ایجاد یک صنعت جدید و یا تکنولـوژی جدیـد فـراهم می­‌آورد. ولی شواهد نشان می­‌دهد که با رشد تکنولوژی و همچنین کاهش هزینه‎های حمل و نقل، این امر نیز در مقایسه با قرن گذشته کـمتـر به عنوان مزیت شمرده می­‌شود، به­طوری­که ژاپن و کره، بـا وابـستگی کامـل بـه واردات سنگ آهن، موفق شده­‌اند تولید کننـده فـولاد در سـطوح اول جهـانی شـوند. (درگاهی، ۱۳۸۷)

بدبینی­‌ها نسبت به توسعه اقتصادی مبتنی بر منابع طبیعـی، در نتیجه­‌ی پیش­بینی درباره تقاضا و نیز روند نزولی و پر نوسان قیمت­‌های جهانی منابع طبیعی است. بسیاری از کشورهای فقیر هنوز سرشار از منابع طبیعی هستند. بنابراین بررسی دلایل وقوع این پدیده و شکست توسعه اقتصادی در کشورهای سرشار از منابع طبیعی، برای اقتصاددانان و سیاست­گذاران از اهمیت ویژه­‌ای برخوردار است.
مکانیزم‌های تبدیل موهبت منابع به شومی منابع

در تبیین این موضوع که چه عواملی سبب می‌شود تا وفور منابع طبیعی در یک کشور، سبب شکست رشد اقتصادی گردد، تحقیقات زیادی صورت گرفته و فرضیه‌هایی زیادی نیز بیان شده است. با این وجود در میان فرضیه­‌های مطرح شده، یک نظریه با پذیرش همگانی وجود ندارد؛ درست همان‌طور که یک نظریه‌ی رشد اقتصادی فراگیر وجود ندارد. طبق فرضیه­‌های مطرح شده، مکانیزم‌های ایجاد شومی منابع از یک سو بـر پایـه عوامل سیاسی و اقتصاد سیاسی و از سوی دیگر بر پایه­‌ی عوامل اقتـصادی توضـیح داده می‌شوند.