عقل مرز میان ایمان و کفر است/ عقل و جهل در قرآن

عقل مرز میان ایمان و کفر است/ عقل و جهل در قرآن
اصول کافی
شناسهٔ خبر: 3979309 - چهارشنبه ۱۰ خرداد ۱۳۹۶ - ۱۰:۳۶
دین و اندیشه > آیین ها و تشکل های مذهبی
پیامبر گرامی اسلام(ص) عقل را برترین موجود و عاقلان را برترینان مردم معرفی فرمود. در حدیث یازدهم از حضرتش آمده است که خداوند چیزی برتر از عقل، بین بندگان خود تقسیم نکرده است.
خبرگزاری مهر، گروه دین و اندیشه: حجت الاسلام سید محسن موسوی، عضو هیئت علمی دانشگاه مازندران در این یادداشت به شرح العقل و الجهل از کتاب اصول کافی می پردازد. قسمت اول این یادداشت را از اینجا ببینید.

عقل و اخلاق

اخلاق اسلامی با پشتوانه‌ی محکمی از خرد همراه است. روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام فضیلت‌های اخلاقی را نشأت گرفته از عقل دانسته و رذیلت‌ها را نشانه‌ی بی‌خردی یا کم‌عقلی برشمرده‌اند. از روایات اسلامی برمی‌آید که همه‌ی انسان‌های خواهان رشد و پیشرفت، باید در مسیر رسیدن به کمال عقل ، کوشش و تلاش خود را به کار گیرند. هنگامی که عقل مردمان به سوی کامل شدن در حرکت است، نشانه‌هایی دارد که می‌توانیم این کمال را دریابیم. یکی از این نشانه‌ها، خوش‌اخلاقی است . هرچه انسان دارای عقل کامل‌تری باشد، از اخلاق بهتری برخوردار خواهد بود. در حدیث هفدهم از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است: کامل‌ترین مردم از نظر عقل ، خوش اخلاق‌ترین آنها است.

در سخنی از امام علی علیه‌السلام – حدیث سی و یکم - ؛ خودپسندی و خوش‌آمدن از خود و اعمال خود، دلیلی بر ضعف عقل دانسته شده است.

در روایت سیزدهم عقل را به عنوان پرده‌ای پوشاننده‌ دانسته است که بوسیله‌ی آن با خواسته‌های نفس مخالفت و مبارزه می‌شود.در حقیقت عقل ، چیزی شبیه به تعبیر قرآن درباره‌ی تقوا است که آن را لباس و پشش دانسته است . با این پوششمی‌توان در رفع عیوب کوشید و آنها را برطرف کرد.

در این حدیث که در موضوع عوامل کسب و دوام محبّت است، آمده است: عقل پرده‌ای است پوشانده و فضیلت‌ها(عوامل برتری فرد) زیبایی ظاهر است. پس با فضلت، بدی‌های اخلاقی‌ات را بپوشان و با خردت با خواسته‌های دلت بجنگ. با این کار محبت دیگران برای تو سالم می‌ماند و آشکارا به تو مهر می‌ورزند.

در بیان رابطه‌ی عقل و اخلاق ، از روایاتی که جهل و اخلاق جهل‌محور در آن بیان می‌شود، نیز می‌توان برای تبیین بهتر بحث، بهره برد.

در روایت شانزدهم کتاب، به سه ویژگی جاهلانه اشاره شده است. این سه خصلت قلب‌های جاهلان را دگرگون ساخته و در اختیار خود می‌گیرد.آن سه عبارتند از: طمعی که قلب جاهلان را از جا برمی‌کند، آرزویی که قلب جاهل را ، گرو می‌گیرد و نیرنگی که آنها را به دام می‌اندازد.

بنابراین حدیث امام علی علیه‌السلام ، طمع و بیشترخواهی ، آرزوهای دست‌نیافتنی و نیرنگ و خودفریبی، قلب را دگرگون ساخته و انسان را در مسیر رشد، متوقف ساخته یا به عقب می‌راند.

پیشوایان دین ما رابطه‌ی بین عقل و اخلاق را به نیکویی تبیین کرده و مصداق‌های اخلاق عقل‌مدار را معرفی کرده‌اند. بخش‌های از حدیث معروف هشام در این‌باره است که عبارت‌است از:

امام کاظم علیه‌السلام به هشام بن حکم فرمود: ای هشام! عاقل کسی است که رسیدن به حلال او را از شکرگزاری باز ندارد ودر رویارویی با حرام ، صبرش بر انجام ندادن گناه را از دست ندهد.

امام کاظم علیه‌السلام به هشام بن حکم فرمود: ای هشام! چگونه کارهایت نزد خدا پاک باشد ، در حالی که دلت را، از فرمان پروردگارت باز داشته و به امور دیگر مشغول داشته‌ای و خواسته‌های دلت را بر عقلت برتری دادی.

امام کاظم علیه‌السلام به هشام بن حکم فرمود: ای هشام! عاقل دروغ نمی‌گوید، اگر چه دلخواه او باشد. امام کاظم علیه‌السلام به هشام بن حکم فرمود: ای هشام! کسی که مردانگی و مروّت ندارد، دینی ندارد و هرکه عقل ندارد، مروتی ندارد. با ارزش‌ترین مردم کسی است که دنیا را برای خود با ارزش و منزلت نداند. برای بدن‌های شما بهایی جز بهشت نیست، پس آن را به غیر بهشت نفروشید.

امام کاظم علیه‌السلام به هشام بن حکم فرمود: ای هشام! عمل اندک از عالم مورد قبول است و دو برابر می‌شود ولی عمل بسیار از کسانی که اهل هوای نفس و جهل و حماقت هستند، بازگردانده شده و پذیرفته نمی‌گرد.

امام کاظم علیه‌السلام به هشام بن حکم فرمود: ای هشام! عاقل با داشتن حکمت به اندک‌بهره‌ای از دنیا راضی است. او حاضر نیست که همه‌ی دنیا را داشته باشد ولی اندکی از حکمت را . برای همین است که تجارتشان پرسود است.

امام کاظم علیه‌السلام به هشام بن حکم فرمود: ای هشام! برای هر چیزی راهنمایی است و راهنمای عقل، تفکر است. و راهنمای تفکّر، سکوت همراه با اندیشه است. برای هر چیزی مرکبی است و مرکب عقل تواضع است. برای نادانی تو همین بس که مرتکب کاری شوی که از آن نهی شده‌ای.

امام کاظم علیه‌السلام به ه