اموزش

جامعه
دانشگاه و فقدان امور فرهنگی
محمد زینالی اناری (پژوهشگر اجتماعی)
نوشته‌ی محمد زینالی اُناری در ۱ آذر -
فرهنگ دانشگاهی

به صورتی که گفته شد، علی‌رغم وجود مشکلات و تنگناهای مربوط به فضاهای اتخاذ شده، آموزش عالی توانسته است که کلاس‌های درسی خود را در فضای اینترنتی پیگیری کند. دانشگاه‌ها با تأمین فضای لازم، توانستند نیازهای آموزشی دانشجویان را تدارک دیده و در فضاهای آموزش مجازی در خدمت دانشجویان قرار گیرند. این ها یک نکته‌ی مثبت در کارنامه‌ی آموزشی دانشگاه‌های ایرانی است که، به زعم مشکلات، توانستند در عصر کرونا دچار رکود و ورشکستگی نشده و به بقای خود ادامه دهند. اما نکته‌ی مهم همین جا است که آیا «دانش+گاه» فقط محدود به کلاس‌های درس است؟

شاید بتوان گفت که آموزش عالی دقیقا همین است. اما با اشاره‌ای که در مقدمه به تمهیدات پیش از کرونا شد، باید به رویه‌ی رایج و قواعد دانشگاهی در ایران بازگشت و دید که «امر روزمره» در دانشگاه به چه صورت بود که اینک تقلیل آن به اجرای صرف برنامه‌های آموزشی از طریق سامانه‌های اینترنتی به مسئله تبدیل می‌شود. این که دانشگاه‌ها پیشتر صاحب فرایندها و روال‌هایی بودند که زندگی دانشگاهی را تعریف می‌کرد. از خلال همین، زیست دانشجویی و فرهنگ دانشگاهی شکل می‌گرفت، چیزی که امروز فقدان آن به شدت محسوس است.

اما لازم است که کمی بیشتر به امر روزمره و فرهنگ دانشگاهی پرداخت. دانشگاه علاوه بر این که یک خرده نظام آموزشی است، در درون خود دارای سازمان اجتماعی نیز هست. یعنی فرایند آموزش، نه صرفا متکی بر برنامه‌های کلاسی، که در درون یک سری رسوم و قواعد اجتماعی صورت می‌گرفت. رسوم و قواعدی که اینک به سبب کرونا از فضای زندگی دانشگاهی رخت بربسته است. در درون همین قواعد و رسوم، دانشجو علاوه بر این که به تحصیل می‌پرداخت، دوران گذار اجتماعی خود را نیز طی می‌کرد. دورانی که او را از نقطه نظر ذهنیتی و شخصیتی از شرایط پیشین متفاوت داشته و او را برای وارد شدن به جامعه و شکل‌گیری فردیت جدیدش مهیا می‌سازد. اما باید دید که این تجربه چقدر اهمیت دارد که فقدان آن هم اهمیتی داشته باشد.

همان‌طور که گفته شد، ورود به میدان دانشگاهی، یک تجربه‌ی آموزشی صرف برای دانشجویان نبود و آن‌ها در ذیل این میدان، در عرصه‌های مختلفی مشارکت می‌جستند. هر کدام از این عرصه‌ها برای او تجربه‌ها و گام‌هایی برای برداشته مهیا می‌ساختند. حضور دانشجویان در خوابگاه‌های دانشجویی می‌توانست آنان را در استقلال از زندگی خانوادگی تقویت کند. دانشجویان در خلال روابط اجتماعی موجود در خوابگاه و سایر اجتماعات دانشجویی، قواعد اعتماد و ارتباط را می آزمودند. به این گونه در عرصه‌های مسابقات ورزشی و انجمنی درخشیده و قواعد رقابتی و کار تیمی را می‌آموختند. ازخلال نشریات دانشگاهی و مسائل سیاسی و اجتماعی مربوط به حوزه‌ی صنفی و علمی در یک عرصه ی عمومی میان دانشگاهیان مشارکت و مطالبه‌گری می‌کردند. دانشجویان فعال و پیشرو، ابتکارات علمی خود را در انجمن‌های علمی و مسابقات میان دانشگاهی به عرصه گذاشته و سایر دانشگاهیان را به سوی ابداعات و خلاقیت‌های بیشتر فرا می‌خواندند. به همین صورت اردوها، برنامه‌های فراغت و فضاهای کالبدی برای آن‌ها دربر دارنده‌ی تجربه‌های روزانه در مسیر پخته‌شدن و فارغ‌التحصیل شدن می‌گذاشت.