سایه

خانواده‎ی ایرانی-اسلامی که در گذشته با تثبیت نقش‎های جنسیتی مانند زن خانه‎دار و مرد به عنوان تامین‌‌کننده‎ی مالی تغییر پیدا کرده است و همچنین با تحول کارکرد خانواده -به مثابه یک بنگاه اقتصادی در گذشته- نقش‎ها نیز به فراخور اقتضائات جدید جامعه‎ی مدرن تغییر یافته است.

همان‌طور که اشاره شد این تغییر حاصل ظهور مدرنیته در ایران، از بین رفتن فئودالیسم، توسعه‎ی شهرنشینی و… بوده‌است. در ایران، طی دو دهه اخیر موضوع سبک زندگی و خانواده به طرز قابل توجهی در معرض الگوهای مختلف قرار گرفته که آغاز این تغییر متعلق به اواخر مشروطه و پهلوی اول است. در واقع خانواده‎ی ایرانی امروزه دارای هنجارها، ارزش‎ها و حقوقی سنتی می‎باشد درحالی که ایفای نقش آن در نسبت با گذشته تغییر یافته و مقیاس سنجش این تغییر در یک کل جهانی قابل ارزیابی است.(عرفان‌منش ۱۳۹۶:۱۴)

هرچند که این نقش‌آفرینی به فراخور جنبه‎های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی در برخورد با مناسبات جهانی تغییر یافته، اما هم‌چنان در بافت سنتی خود باقی مانده‌است. زنانی که امروز دیگر وضعیت همسانی با گذشته‎ی خود ندارند اما معیار سنجش حقوق‌شان بر اساس قوانینی است که با مقتضیات زندگی امروز در تناقض می‎باشد. یکی از تلاش‎ها برای برابر شدن حقوق نابرابر زنان در امر ازدواج، اضافه کردن شروطی ضمن عقد نکاح است. شروط ضمن عقد حاوی حقوقی مادی و معنوی مانند وکالت‎ گرفتن از مرد برای طلاق دادن زن توسط خودش، حق خروج از کشور، حق تقسیم اموال پس از ازدواج، حق حضانت فرزند به تشخیص زوجین، حق تحصیل زن، حق تشخیص زوجین برای محل سکونت و… است که باید به ثبت دفتر اسناد رسمی برسد تا به رسمیت قانونی شناخته شود.

“حق” یکی از بنیادی‎ترین و مهم‌ترین مفاهیم در قلمرو حقوق و اخلاق زیستی است. اما به کارگیری این مفهوم مستلزم ارائه‎ی نظریه‎ای است که آن را بر پایه‎ای استوار بنا کند؛ نظریه‎های مختلفی من باب پرداختن به این‌که چرا انسان‌ها با یک دیگر برابر هستند و دارای حقوق یکسانی هستند مطرح می‎شود. نظریه بر دو مفهوم کلیدی “کرامت ذاتی” و “فاعلیت اخلاقی” انسان بنا خواهد شد. به دیگر سخن، حق آن‌جایی به میان می‎آید که کرامت انسانی و فاعلیت اخلاقی او در خطر باشد. از یک سو، حق ادعایی تضمین شده‌است که در جای خود بر دیگر ادعاهای هنجاری حاکم می‎شود. از دیگر سو، حق هویتی ابزاری، فردی، حداقلی و به لحاظ اخلاقی بی‎طرف است. بر این اساس، حق در خدمت ارزش‎ها و اصول عدالت به کار گرفته می‎شود که در صورت تأمین و اجرا، بخشی محدود و البته کمینه از سرزمین عدالت را در خواهد نوردید. کرامت ذاتی مفهوم و نهاد حق در درجه نخست، بر پایه اصل کرامت ذاتی انسان توجیه پذیر است. توضیح این‌که، انسان از آن جهت که انسان است (انسان بما هو انسان) از آنچنان ارزش و موقعیتی برخوردار است که به هیچ وجه نباید به آن تجاوز کرد و حق‎ها برای پاسداری از این ارزش و موقعیت در کار است. این گونه توجیه به نوبه خود به واسطه و از رهگذر اصل برابری انجام می‎شود. به دیگر سخن، ادعای برآمده از حق این است که فرد فرد انسان‎ها – فارغ از نژاد، رنگ، ملیت، عقیده، جنسیت و مانند آن – صاحب مجموعه‎ای از حقوق‌اند. پرسش اما این است که چرا “تمام انسان‎ها صاحب حق اند؟” در پاسخ، گفته می‎شود دلیل این ادعا آن است که انسان‎ها باهم برابرند. در این صورت، سؤال را یک گام جلوتر برده و می‎پرسیم چرا انسان‎ها با‎ هم برابرند؟ پاسخ این است که آنان با هم برابرند، یا به بیانی دقیق‎تر “باید” برابری ارزشی داشته باشند، چون هر انسانی از آن جهت که انسان است واجد ارزشی ذاتی است و نباید او را وسیله‎ای برای نیل به اهداف دیگر افراد قرار داد. این ادعا همان اصل کرامت ذاتی انسان، یا اصل ممنوعیت ابزار قرار دادن او است.