در سال ۳۰۰ هجری مناطق لرنشین به دو قسمت لر بزرگ و لر کوچک

در سال ۳۰۰ هجری مناطق لرنشین به دو قسمت لر بزرگ و لر کوچک تقسیم شد ، این دو مملکت حکومتش همزمان دست دو برادر بود . رئیس لر بزرگ بدر و رئیس لر کوچک ابومنصور بود
لرستان یعنی اراضی لرنشین ، مقارن استیلای مغول به دو قسمت لر بزرگ و لر کوچک تقسیم شد ، بین ساکنان لر بزرگ و شیراز ناحیه ی دیگری وجود داشت که به آن شولستان می گفتند ، امرزه به جای شولستان، ممسنی و به جای لر بزرگ ، کوهگیلویه بویر احمد و بختیاری ها قرار دارند و لر کوچک همان است که امروز آن را لرستان و ایلام می نامیم ، مردم نواحی مزبور مردمی جنگجو بودند که بطور کلی زیر نفوذ هیچ پادشاهی قرار نمی گرفتند [ تاریخ سرزمین ایلام ، تالیف ناصر راد صفحات ۱۶۱ - ۱۶۲ ]
اتابک نهادی بود که خصوصا به دوره ی سلجوقیان تعلق داشت ، رسم اتابکی در زمان خوارزمشاهیان هم معمول بوده است [ تاریخ لرستان ، فریبا بهاروند ]
سلسله ای که در لر بزرگ از حدود نیمه ی قرن ششم هجری اقتدار یافته و به نام امرای فضلویه یا اتابکان لرستان مشهور بوده اصلا از کردان شامند که از طریق میافارقین و اذربایجان به ایران آمده و مقارن ابتدای قرن ششم هجری در حدود اشتران کوه و جلگه های شمالی آن رحل اقامت افکنده اند .
رئیس این قبیله کرد مهاجر ، ابوطاهربن علی بن محمد نام داشت و چون جد نهم او اسم فضلویه مشهور بوده فرزندان او را امرای فضلویه گفته اند [ تاریخ مغول ، عباس اقبال آشتیانی ، صفحه ۴۵۳ ]
در این باب که آیا امرای فضلویه کرد بوده اند یا لر به سراغ پژوهشگری می رویم که مقام نخست پژوهش های برتر تاریخی استان بوشهر را در سال ۱۳۸۲ کسب نمود
این پژوهشگر در کتابش اینگونه می نویسد : « در اواسط سده پنجم هجری پس از فروپاشی آل بویه و گسترش ناامنی در مناطق مختلف ایران فتح الدین فضلویه یکی از اخلاف بدر به اتفاق چهارصد خانوار از لر بزرگ به جبل السماق شام رفت و آنجا را مقر حکومت خود قرار داد . اما پس از چند زمانی در اواخر قرن پنجم هجری علی پسر فتح الدین فضلویه به اتفاق پسرش ابراهیم و کسانش از جبل الاکراد به میافارقین « بین النهرین » برگشتند « کتاب - هفت شهر لیراوی و بندر دیلم / علیرضا خلیفه زاده - صفحه ۱۲۲ تا ۱۲۴ »
در واقع امرای فضلویه کرد نبوده اند بلکه لرهایی بودند که در زمان آل بویه از لر بزرگ به شام می روند و سپس پس از مدتی برمیگردند .
برای روشنگری بیشتر در این باب به طرح یک شجره نامه می پردازیم
کوچ اقوام لر از منطقه لر بزرگ به شام ... کوچ فتح الدین فضلویه « از نوادگان بدر رئیس لر بزرگ » به شام در اواسط سده پنجم هجری
برگشت آنها از شام به زادگاه خود .... برگشت علی پسر فتح الدین به همراه پسرش ابراهیم به بین النهرین - محمد پسر ابراهیم در دوره ملکشاه بن ارسلان سلجوقی به آذربایجان میرود و در دربار خدمت میکند - محمد پسر ابراهیم سپس به فارس برمیگردد و به خدمت حکومت سلغریان در می آید و به سبب لیاقتهایش از طریق سلغریان به حکومت لر بزرگ در می آید - پس از محمد برادرش هزاراسب بن ابراهیم بن علی به مدت ۳۴ سال بر این مسند باقی می ماند - عمادالدین ابوطاهر پسر محمد و برادرزاده ی هزار اسب بن ابراهیم بن علی جانشین عمویش می شود و سپس اینجا بود که لقب اتابکی از طرف اتابک سنقر به ابوطاهر داده شد و دو سال بعد ابوطاهر بر سر اتابک سنقر شورید و خود را حاکم مستقل لر بزرگ اعلام نمود و این ابوطاهر موسس اتابکان لر بزرگ است « کتاب هفت شهر لیراوی و بندر دیلم - علیرضا خلیفه زاده »
موسس سلسله اتابکان لر بزرگ ابوطاهر است که حدود سال ۵۵۰ هجری این سلسله را بنا نهاد و بعد از او شانزده اتابک دیگر حکمرانی کردند
موسس سلسله اتابکان لر کوچک شجاع الدین خورشید نام داشت که طوایف لر کوچک را تحت امر خود درآورد ، سال تاسیس سلسه اتابکان لر کوچک ۵۸۰ هجری می باشد [ تاریخ مغول ،عباس اقبال آشتیانی ]
تاریخ سرزمین ایلام تالیف ناصر راد از ۲۴ اتابک بعد از شجاع الدین خورشید نام می برد که آخرین اتابک لر کوچک شاهوردی خان بود که توسط شاه عباس صفوی به حکومتش پایان داده شد و سلسله اتابکان لر کوچک از ۵۷۰ تا ۱۰۰۶ هجری روی کار بود
اتابکان لر بزرگ تا نیمه ی اول قرن نهم باقی بودند و آخرین ایشان که غیاث الدین کاوس نام داشت به دست سلطان ابراهیم بن شاهرخ تیموری برافتاد و سلسله ایشان انقراض یافت [ تاریخ مغول ، عباس اقبال اشتیانی صفحه ۴۵۷ ]
توضیحات : پسوند کوچک یا بزرگ در اتابکان لر بزرگ و لر کوچک برای مقدار جمعیت لرها و سرزمین آنها نبوده است ، سرزمین لرها از کرمانشاه تا بوشهربوده و سرشاخه رود دز « سزار » آن را به دو قسمت لر کوچک( بخش شمالی ) و لر بزرگ( بخش جنوبی) تقسیم می کند « لباس لرهای فیلی - عیسی قاید رحمت » telegram.me/tarikhlor
گردآورنده مطلب « اصغر حاتم وند»
تصویر نقاشی شده از موسس سلسله لر کوچک