موسیقی آیینی

موسیقی آیینی
اکنون به موسیقی آیینی، یکی از اصلی ترین منابع موسیقی در دنیای عرب و مسلمان می پردازیم. نخستین نمونه این موسیقی قرائت قرآن است. قرائت بداهه پردازی هایی با وزن آزاد است،که در لحن های مختلف متداول در کشورهای عرب خوانده می شود.
این لحن ها نتیجه برخورد فرهنگ های مختلف است، که به نوعی با فرهنگ عرب ارتباط پیدا کرده بودند. بدین ترتیب می بینیم که تا به امروز بین همه کشورهایی که در این ارتباط حضور داشتند، نوعی وابستگی موسیقی مشاهده می شود؛ حتی وقتی که این ارتباط بعدها قطع شده باشد. نمونه آن فلامنگو در مایهmi از موسیقی اسپانیاست، که با وجود تغییراتی که طی زمان داشته، هم چنان در مایه سه گاه باقی مانده، که ریشه ایرانی دارد؛ هم چنین ارتباط مذکور در برخی کشورهای بالکا نیز دیده می شود، خصوصاً در لحن هایی که نخستین ذوالخمس آنها بدین صورت مرتب شده است:دوم بزرگ، سوم کوچک، چهارم افزوده، و پنجم درست.
در این رابطه گفته شده که سلطان سلیم سوم (1203-1222ق)، پادشاه عثمانی که از موسیقی دانان مصنّف درزمان خود به شمار آمده و حامی بزرگ هنر بود، تصمیم گرفت تا با افزودن خصیصه حائز احترام فراوان، بین قرائت قرآن و لحن هایی که معمولاً برای تصنیف سازی یا بداهه پردازی به کار می رفت، تمایزی ایجاد کند. بدین منظور او لحنی خاص را برای قرائت قرآن در کشورهای تحت فرمان خود معیّن نمود. این لحن چهارگاه بود، که نخستین ذوالاربع آن همانند گام ماژور موسیقی غرب است.
نت گاه چهارگاه(1)
بدین ترتیب دلیل کمیاب بودن قطعات چهارگاه در سنت موسیقی خاورمیانه آشکار می گردد.
از جهتی دیگر نمونه های متعددی از لحن مزموم در سنت موسیقی شمال افریقا یافت می شود:که ریشه در موسیقی اندلس داشته، به چهارگاه شبیه است. این دو مسأله باعث به وجود آمدن عقیده ای خرافی شده، که هیچ گاه نباید تمامی یک نوبه (2) را در لحن مزموم اجرا کرد؛ زیرا باعث جدایی یا فوت یکی از اعضای خانواده خواهد شد.
برای مثال در تونس گروه موسیقی سلطنتی تنها هنگام مرگ امیر اجازه داشت نوبه مزموم را بنوازد.
طی قرن نوزدهم میلادی سنت جدیدی در مصر به وجود آمد، که پس از آن به واسطه مسجد و مدرسه الازهر در دیگر کشورهای عرب و خاورمیانه اشاعه پیدا کرد. در سنت مذکور آغاز و پایین قرائت در لحن بیاتی بود، که در شمال افریقا به نام حسینی شناخته می شد.
قرائت قرآن در تونس در لحن مایه به پایان می رسد. نوبت طلوع نیز در این لحن تصنیف شده، این نوبت خاتمه دهنده برنامه های اجرای موسیقی عربی اندلسی بود.
علاوه بر این، نوعی از قرائت جمعی قرآن وجود دارد، که در بیشتر مساجد اجرا می شود، و افراد مختلف از طبقات اجتماعی ودر سنین متفاوت را در کنار هم قرار می دهد.
نوع دیگر موسیقی آیینی خواندن شرح زندگی و سیره پیغمبر است، که در تمامی کشورهای مسلمان و به چندین زبان خوانده می شود.
این سرود خوانی علاوه بر جشن میلاد پیامبر در جشن های مختلف خانوادگی به صورت آواز جمعی در لحن ها و وزن های مختلف خصوصاً با شعر حمزیّه اجرا می شود. حمزیّه شعری از شاعر سدة ششم هجری، شیخ البَصَری است، که به عشق پیامبر و عظمت و عمق عقایدش درباره صلح و عدالت می پردازد