یعنی اگر آدمی در رنج و راحت و سعادت و شقاوت و طاعت و معصی

یعنی اگر آدمی در رنج و راحت و سعادت و شقاوت و طاعت و معصیت و توانگری و درویشی مجبور است، سعی و کوشش آدمی و پرهیز و احتیاط آدمی از برای چیست، و دعوت انبیا و تربیت اولیا چراست، و تدبیر عقلا و معالجت حکما را فایده چیست. جواب که هر چیز که در عالم علوی، که لوح محفوظ عالم سفلی است، نوشته است بطریق کلی نوشته است، نه بطریق جزؤی. باین سبب ما را باین چیزها اختیار است، یعنی حاصل کردن آن چیزها خود را و دفع کردن آن چیزها از خود بسعی و کوشش ما باز بسته است.یعنی هر چیز که در نطفۀ آدمی بطریق کلی نوشته است، ما در آن چیزها مختاریم، و هر چیز که در نطفۀ آدمی بطریق جزوی نوشته است، ما در آن چیزها مجبوریم

لوح محفوظ کلی است: تقدیر الهی و سرنوشت نوشته‌شده در «لوح محفوظ»، قواعد و کلیات زندگی را تعیین می‌کند، نه جزئیات روزمره و انتخاب‌های لحظه‌ای ما را.

اختیار در جزئیات: این کلیات به ما ظرفیت و استعداد می‌دهند، اما اینکه چطور از آن‌ها استفاده کنیم (تلاش کردن، پرهیز از گناه، اطاعت، تدبیر) کاملاً به اختیار و اراده‌ی ما بستگی دارد.

نطفه و تقدیر: نطفه‌ی انسان و تقدیر اولیه‌ی او شامل کلیاتی است که در اختیار ما نیست (مثل زمان و مکان تولد، یا استعدادهای ذاتی). اما در جزئیات و نحوه‌ی شکوفایی این استعدادها (اختیار در اعمال)، ما کاملاً مختاریم.

بنابراین، سعی و کوشش، دعوت پیامبران و تدبیر عقلا برای این است که ما در دایره‌ی این "جزئیات"، مسیر درست را انتخاب کنیم و از پتانسیل‌ها و استعدادهایی که در وجودمان به ودیعه گذاشته شده است، به بهترین شکل بهره ببریم.