کاخها

کاخها

 اگرچه کاخ ها بهترین نمونه های شناخته شده معماری ساسانیان هستند، ولی تعداد کاخ های کاملا" بررسی شده، از آنچه که تصور می شد هم کمتر است.این کاخ ها بوسیله یک طرح منظم در امتداد یک محور متقارن و یک ایوان اجباری، قابل تشخیص هستند. دو کاخ اردشیر اول در فیروز آباد و آتشکده، هر دو جهت در نظر گرفتن مناطقی برای پذیرایی از عموم، یک ایوان عمیق با اتاق های جانبی دارند که در ایوان یک گنبد مرکزی و تعدادی تالار قدیمی دارای طاق های گهواره ای یا گنبدی قرار دارد. یک حیاط با ایوان ها و تالارهای بزرگ یکسان در جلو یا عقب مهمان خانه، عموما" مربوط به یک اقامتگاه سلطنتی است، با این وجود این حس را به فرد منتقل می کند که در یک مکان رسمی قرار گرفته است. بنابراین اتاق های خصوصی به صورت اتاق های کوچک در طبقه بالا فرض می شوند و توضیح دیگری خواهند داشت. از این نوع کاخ ها فقط تعداد کمی که متعلق به اواسط حکومت ساسانیان است، باقی مانده ولی ترکیب منحصر به فرد ایوان و تالار گنبددار به نظر می رسد که متروکه شده باشند. در "طاق کسری" که به طور کلی به خسرو اول نسبت داده می شود و در ایوان های هم دوره با "تخت سلیمان" ،به نظر می رسد که ایوان تنها عنصر برجسته ساختمانی است. عمارت خسرو در "قصر شیرین" و خرابه های مجاور "هوش کوری" که خیلی هم مستند و معتبر نیستند، هر دو به زمان خسرو دوم نسبت داده شده اند و کمبود یک گنبد در کنار ایوان در آنها به چشم می خورد که در این ساختمان ها ، این کمبود با سازه عرضی ای که ارتفاعی نامعین دارد و یک حیاط مربع شکل، جایگزین گردیده است. واحدهای خانه ای شکل منظمی که در پشت این بناها قرار گرفته اند، به نظر می رسد که اتاق های نشیمن باشند. هر دو کاخ بر روی یک تراس مصنوعی با دو ردیف رمپ، قرار گرفته اند. مثل بقایای به جا مانده در کنگاور که به نظر می رسد متعلق به کاخ ها ی اخیر ساسانیان باشد.   تراس های دیگر مثل "تل ذهاب" و " حرم کسرا در مدائن" هم , دارای ساختمان های کاخ مانندی هستند. در عملکرد مسکونی تعدادی از بقعه هایی که در این کاخها قرار دارند, تردید وجود دارد. پلان همکف ساختمان حفاظت شده ی سروستان, به استفاده های دیگری که از کاخ می شده اشاره دارد. نسب به تاریخ کاخ سروستان که به اواسط دوره ساسانیان نسبت داده شده است, به دلیل سیستم طاق زنی مرتفع آن که مطابق با طاق زنی ساختمان های اسلامی اولیه مثل قصر الکرنا در اردن است, شبهاتی وجود دارد. طرح بسیار پیچیده ی کاخ شاپور اول در بیشاپور که قبلا هم ذکر شده بود, درباره عملکرد کاخ, تردیدهایی مشابه ایجاد می کند. ساختمان های سه رواقه ی دامغان, چال ترخان و کیش را, با دلیل, می توان به کاخ های اسلامی اولیه مشابه مثل کوفه و تل الاوخیدر نسبت داد با این تفاوت که آنها رسما" با آتشکده های دیگر, در تخت سلیمان و نیز دیگر ساختمان های مخصوص پرستش و دعا متصل می شدند. جهت فرض کردن تالار بر روی دیواره ی شهر ایوان کرخه مدارک قطعی بسیار کمی وجود دارد.



مجله مانا
(محسن)