(کپشن) نقشه خاورمیانه و سند در سال 1453 میلادی (عصر سلطان محمد فاتح)

سلطنت سلجوقی روم پس از تهاجم ویرانگر مغول به آناتولی در سال 1293 میلادی متلاشی شد و به 16 بیگ‌نشین (قبایل) جنگجوی تُرک مسلمان یا «غازی‌ها» تجزیه شد که علیه روم شرقی (بیزانس) مسیحی جنگیدند. از جمله آنها «عثمان غازی» در قسمتی از شمال غرب آناتولی بود که جانشینانش (عثمانی‌ها) به قلمروهای سابق روم شرقی (بیزانس) گسترش یافتند و شهرهای مهم مانند نیکیه (در 1331) و نیکومدیا (در 1337) را تصرف کردند و در نهایت بر کل شمال غربی آناتولی تسلط یافتند. این آغاز گسترش عثمانی به اروپا و بالکان بود، جایی که سلاطین قدرت خود را از طریق اصلاحات نظامی، به ویژه با تشکیل سپاه جانیچر، مستحکم کردند. در زمان سلطان محمد دوم در 1453 میلادی، عثمانی‌ها قسطنطنیه را تصرف کردند و به امپراتوری روم شرقی (بیزانس) پایان دادند و اروپاییان را شوکه کردند.

در همین حال، مغول‌ها در سال 1260 به شام حمله کردند اما در نبرد «چشمه جالوت» توسط مملوک‌های مصر عقب رانده شدند. با وجود وضعیت بد ارتش مانند طاعون‌های مکرر و حملات بادیه‌نشینان، آنها در سال 1260 با موفقیت از مصر در برابر مغول‌ها دفاع کردند.

مملوک‌ها که در اصل بردگانی تُرک بودند که به ایوبیان خدمت می‌کردند، کنترل مصر و شام و حجاز را به دست گرفتند و یک حکومت متمرکز به مرکزیت قاهره ایجاد کردند و در سال 1291 صلیبیون را از خاک شام بیرون راندند. سلطنت مملوک پس از غصب قدرت از ایوبیان در سال 1250 میلادی پدید آمد و مصر را به قلب فرهنگی و سیاسی جهان اسلام تبدیل کرد. علی‌رغم چالش‌ها، از جمله تهاجمات مغول و صلیبیون و ناآرامی‌های داخلی، آنها تجارت خوب و پررونقی داشتند تا اینکه حمله تیمور گورکانی در سال 1401 میلادی، منطقه شام به ویژه حلب و دمشق را ویران کرد و قدرت مملوک‌ها را به شدت تضعیف کرد.

در یمن، سلسله رسولیان که در سال 1229 توسط یک فرماندار ایوبی تأسیس شد، فرهنگ اسلامی و تجارت پررونقی ساخت و این سرزمین را آباد کرد. با این حال، در اواسط قرن پانزدهم، رسولیان رو به زوال نهادند و یمن تحت فرمانروایی مملوک قرار گرفت، در حالی که عمان به عنوان ایفاکننده نقش اصلی در تجارت اقیانوس هند احیا شد. حجاز از جمله مکه و مدینه نیز در این دوره تحت کنترل مملوک‌ها قرار گرفت.

در آذربایجان و ایران، سلسله آق‌قویونلو به رهبری اوزون حسن‌بیگ که از طایفه تُرکمانان بایندر بودند، قدرت قره‌قویونلوها (که آنها نیز سلسله‌ای تُرکمانان بودند و بر آذربایجان و کردستان و عراق و فارس و کرمان و هرات حکومت داشتند) را کنار زده و حکومت خود را تأسیس کردند. این سلسله توسط شخصی به نام «قره‌عثمان» که ابتدا یکی از سرداران نامی تیمور بود و بعدها به مصر رفت و بعد در دیاربکر (کردستان غربی) دولت آق‌قویونلو را تأسیس کرد.

آق‌قویونلوها که بر سر تصاحب قدرت با حکومت شیعه قره‌قویونلو جنگ داشتند، مدام از آنها شکست می‌خوردند؛ تا اینکه شخصی به نام حسن‌بیگ (مشهور به اوزون حسن) که نوه قره‌عثمان بود، رهبری آنها را به دست گرفت و در تابستان 1453 عراق عرب را متصرف شد و در سال 1467 میلادی، جهانشاه سلطان قره‌قویونلو را همراه فرزندش ناکام کرد و حکومت قره‌قویونلو را برانداخت و آق‌قویونلوها را در بخش‌های زیادی از خاک ایران به قدرت رساند.

#afhu #ss