تاریخچه ساز ایرانی

تاریخچه ساز ایرانی

صدای وزش باد، برخورد برگ درختان با یکدیگر، آوای پرندگان، صدای موج دریا، آبشار و... اولین نوای موسیقی بود که انسان قبل از تاریخ- قبل از داشتن خط و زبان- شناخت. او با تقلید از طبیعت به وسیله حنجره خود در حین کار بار دیگر ارتباطش را با طبیعت تکرار می کرد. با دمیدن در شاخ یا استخوان تو خالی حیوانات، تنه پولک و تو خالی درختان یا صدف موجودات دریایی، اصوات قوی تری ایجاد کرد که برای اعلام خطر، ایجاد ارتباط و خبر رسانی یا برانگیختن ترس در دل دشمن و حیوانات وسیله مناسبی بود. بوق ها(سازهای بادی) شاید اولین سازهای ابداعی انسان بود. با ضربه زدن بر تنه تو خالی درختان(سازهای کوبه ای) و کشیدن پوست حیوانات بر روی آن(سازهای کوبه ای پوستی) یا به ارتعاش در آوردن زه کمان و بعدها استفاده از کدوی خشک یا پوست نارگیل در قسمت انتهایی کمان جهت پایداری و تشدید صورت حاصله(سازهای زهی)، اصواتی پدید می آمد. این اصوات در رزم، مراسم آئینی و بزم بشر نخستین جایگاه ویژه ای پیدا کرد و سرعت مراحل تکامل خود را طی کرد.
نقوش موجود بر روی سفال های پیش از تاریخ در مناطق مختلف ایران مانند تپه سیلک کاشان، چشمه علی شهر ری و اسماعیل آباد قزوین و... گویای وجود مراسم آئینی است که در آن ها نقش ساز نیز دیده می شود. تصویر مهر چغامیش(مربوط به 3400 سال ق.م) بیانگر رواج چنگ در ایران است. ظاهراً این ساز پایه و الگوی اولیه ای برای دیگر سازهای زهی بوده است. البته اسناد موجود حاکی است که مصریان اولین ملتی بوده اند که چنگ داشته اند.
در تصاویر بجا مانده در حجاری ها، ظروف و... هخامنشی و ساسانی اهمیت موسیقی و مسیقیدان ها و نیز وجود موسیقی مذهبی، رزمی و بزمی به وضوح مشهود است. در این دوره سازهای کرنای، رباب(غژک)، بربط، تنبور، چنگ، بوق، سرنا، شیپور، نای، ارغنون، دف، چغانه و قاشقک رایج بوده است و خنیاگران(نوازنده ها) به طبقه سوم جامعه تعلق داشته اند. از مشاهده مجسمه های کوچک به دست آمده از شوش با نام نوازندگان، فرم سازها، نحوه بدست گرفتن و جزئیات آن ها می توان آشنا شد. بدیهی است سازها به مرور و طی مراحل مختلف تکامل یافته اند و بسته به کاربرد آن ها(سازهای رزمی، مذهبی، بزمی یا گونه های ملی) در دوره های مختلف تاریخی، نشیب و فرازهای گوناگونی را طی کرده اند.
حد فاصل دوره ساسانی تا صفویه تحول چندانی در ساخت سازها به چشم نمی خورد. از دوره صفویه به بعد نیز شواهدی که دال بر وجود انواع سازها و سیر تکاملی برخی از آن ها است منحصر به وجود نقش برخی سازها در دیوار نگاه ها و مینیاتورها می باشد.