تاریخچهء پیدایش و پیشرفت جهانبینی دانشگرا (سکولار) -3

تاریخچهء پیدایش و پیشرفت جهانبینی دانشگرا (سکولار) -3
________________________________________________
اسپینوزا
_____________________________________________
من در فرستهء (پست) « روند پیدایش جهانبینی دانشگرا (سکولار) -2» که دربارهء یاری دکارت به پدید آمدن جهانبینی دانشگرا (سکولار) بود ، تنها از نوآوری دکارت در "چرائی آوری" (منطق) یاد کردم ، چون میتوان گفت که خردشناسی (فلسفهء) دکارت ، کم وبیش (تقریبا) ، بازگوئی (تکرار) خردشناسی (فلسفهء) پیشینیانش بوده است . ولی کسی که در خردشناسی (فلسفه) هنگامهء (دورهء) خودش ، یک تنددگرش (انقلاب) پدید آورد ، و به بالیدن (رشد) جهانبینی دانشگرا (سکولار) یاری بزرگی رساند ، اسپینوزا بود . به همین چرائی (دلیل) بود که اسپینوزا پس از "چاپ و پخش کردن" (انتشار) نوشتار(کتاب) خود بنام «تاملات در متافیزیک» ، با دشمنی بسیار سخت (شدید) کشیشان مسیحی و خاخام های یهودی روبرو شد ؛ بگونه ای که اسپینوزا ناچار شد که نوشتار (کتاب) سپسین (بعدی) خود را با یک نام "وامی" (مستعار) چاپ و پخش کند ؛ و حتی چاپ کردن نوشتارهای (کتاب های) سپسین تر خود را به بوتهء فراموشی بسپارد . ولی هنگامیکه پس از مرگ اسپینوزا ، دوستانش نوشتارهای (کتابهای) چاپ نشده و بسیار تنددگرشی تر (انقلابی تر) او را چاپ و پخش کردند ، کشیشان مسیحی و خاخام های یهودی ، بیش از پیش خشمگین شدند و همهء نوشتارهای (کتاب های) اسپینوزا را به زور از کتابفروشی ها گرفتند و آنها را در خیابانها آتش زدند (1).

اسپینوزا که با نوشتارهای خودش ، به باور «همه خدائی» {1} (پان تئیسم) میانیسدگان (قرون وسطی) سامان بخشیده است ، بر این باور بوده است که تنها گوهر جهان هستی ، «گوهر پایان ناپذیر یگانه» است ، که بخودی خودش شناختپذیر است ، و آنچه که بخودی خودش شناختپذیر باشد ، نمیتواند دارای یک چرائی (علت) بیرون از خودش باشد ، پس «گوهر پایان ناپذیر یگانه» ، که میتوان آنرا «خدا» نامید ، دارای یک چرائی (علت) بیرون از خودش نیست {به نحو تام قائم به ذات است} و آغازینی (ازلی) است . اسپینوزا بر این باور بود که در هر باشندهء (موجود) پایانپذیری (متناهی ای) ، «گوهر پایان ناپذیر یگانه» (خدا) هست ؛ و نمیتوان آنها را بدون «گوهر پایان ناپذیر یگانه» انگار (تصور) نمود ؛ ولی چون خدا ، گوهری پایان ناپذیر (نامتناهی) است ، پس در باشندگان (موجودات) پایانپذیر (متناهی) باید چگونی هائی (حالاتی) از این «گوهر پایان ناپذیر یگانه» (خدا) بودش (وجود) داشته باشد (1).

اسپینوزا می گوید که «گوهر پایان ناپذیر یگانه» (خدا) جهان را بدون داشتن آرزو (غایتی و هدفی) و بدون داشتن یازش (اراده) آفریده است . اسپینوزا میگوید : انسان چون همواره برپایهء یک آرزو و نیز برپایهء یک یازش (اراده) دست به کنش (عمل) میزند ، این گرایش در او پدید آمده که خدا را نیز در آفریدن هایش ، دارای آرزو (غایت و هدف) و یازش (اراده) به دید خود بیاورد . بواژگانی دیگر ، انسان اگر چرائی (دلیل) یا چرائی های (دلایل) رویدادی را نداند ، خود را سنجه (ملاک) میکند و میگوید اگر من پدید آورندهء این رویداد بودم ، چرائی ام (دلیلم) برای پدید آوردن این رویداد چه میتوانسته باشد . از سوی دیگر ، چون انسان در سرشت (طبیعت) چیزهای بسیاری را برای خود سودمند یافته است ، پایابراین (بنابراین) گرایش دارد که گمان کند که این چیزها باید بدست باشنده ای (موجودی) فرا انسانی ، برای او ساخته شده باشد . همچنین اگر رویدادی همچون زمین لرزه ، برای انسان زیانبار باشد ، این رویدادها را به خشم خدا می بندد (نسبت میدهد) ؛ و اگر به او گوشزد شود که این رویدادهای ناخوشایند ، برای نیکان نیز زیانبار هستند ، او پاسخ میدهد که انسان نمیتواند به «حکمت خدا» آگاهی پیدا کند (1).

هستی ، از دیدگاه اسپینوزا ، به «جان» (نفس) و «تن» (بدن) بخش نمی شود ، ولی میتوان آنرا از دو دیدگاه «یادینگاره ای» (ذهن تصویریائی) و «راستاداشتگی» (امتداد داشتگی) انگار (تصور) نمود (1).

پژوهشپایه (منبع تحقیق):
(1)
تاریخ فلسفه ، نوشتهء چارلز کاپلستون ، پوشان (جلد) چهارم ، برگردان غلامرضا اعوانی ، چاپ و پخش (انتشارات) علمی فرهنگی

(2)
نوشتارهء ویکی پدیا فارسی دربارهء اسپینوزا ، به نشانی :
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%AE_%D8%A7%D8%B3%D9%BE%DB%8C%D9%86%D9%88%D8%B2%D8%A7


گسترده گوئی های (توضیحات) بیشتر:
{1}
نوشتارهء ویکی پدیا فارسی دربارهء «همه خدائی» (پان تئیسم) ، به نشانی :

https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%AE%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C