نوپدیدآوری سامانهء آبیاری زمینهای کشاورزی برای نخستین بار

نوپدیدآوری سامانهء آبیاری زمینهای کشاورزی برای نخستین بار در جهان بدست سومریان در پیرامون سال 6500 پ.م.
دنبالهء دوم پیشینهء ایران-3 (پیش از تاریخ ایران-3)
گرچه زمین میاندورود "دجله فرات" بسیار بارخیز (حاصلخیز) بود (و هنوز هم هست) ، ولی اندازهء ریزش باران بسیار بسیار کم بود (و هنوز هم کم است) ؛ پایابراین (بنابراین) سومریان {1} در پیرامون سال 6500 پ.م. سامانهء آبیاری زمینهای کشاورزی را برای نخستین بار در جهان پدید آوردند (1)(2). نمونه ای از این سامانهء آبیاری ، که هوشمندی بسیار بالای سومریان را "پا استوار" (ثابت) ساخته است ، در سایت شهر باستانی سومری "گریسو" در سال های 1923 تا 1933 یافت شده است (1). خود این سامانهء آبیاری سومریان ، دارای هفت بخش "بند" (سد) ، "شش گونه آبراه" (کانال) ، "دو راهی" ، "پخش کنندهء بزرگ" ، "بسته باز کننده" ، "پخش کنندهء کوچک" ، و "دریچه" بوده است(3)؛ ولی رویاروئی با شور شدن خاک ، که پیامد آبیاری زمین بود نیز، بخش دیگری از این سامانهء فراگیرآبیاری بوده است (3).
1- بند (سد)
چون تراز آب دو رود دجله و فرات در زمستان و بهار تا 5 متر بالا می آمد ؛ سومریان برای رویاروئی با این پدیده ، در آغاز نخستین گونهء آبراه (کانال) ، یک بند (سد) با بلندی 4 تا 6 متر می ساختند ، تا از نابود شدن کشتزارها و خانه هایشان در پی این بالا آمدن آب رود ، جلوگیری کنند (نیمهء پائینی نگارهء پست). این بند (سد) ، از دیدگاه ساختاری دارای 8 لایهء زیر بوده است : 1- در پائینی ترین لایه ، از تخته سنگ یک پی نیرومند ساخته می شد ، 2- سپس بر روی این پی ، دو یا سه لولهء سفالی بزرگ جاگذاری می شد . 3- درکنار و بالای لوله ها ، تنه های درخت نخل جای داده می شدند ، 4- در بالای این لایه ، در راستای عمود بر راستای لایهء پیشین ، یک رج دیگر از همان تنه های درخت نخل می نهادند . 5- سپس دو رج تخته سنگ ، بر روی این تنه های درخت نهاده می شدند . 6- سپس یک رج از دسته های نی به هم بسته شده ، گسترده می شد . 7- سپس یک رج دیگر از همان دسته های نی به هم بسته شده ، در راستای عمود بر راستای پیشین گسترانده می شد. 8- در پایان ، به کمینه (حداقل) به بلندی 3 متر ، رج هائی از چینه های کاهگل گسترده می شد (3).
2- شش گونه آبراه
نخستین گونه از این آبراه ها (کانال ها) ، هشت تا دوازده متر پهنا ، وده تا پانزده کیلومتر درازا داشت . این گونه از آبراه ، به خود رودهای دجله یا فرات ، و یا به شاخه ای از آن می پیوستند . دومین گونه از این آبراه ها ، دارای 4 تا 6 متر پهنا و پیرامون 4.5 کیلومتر درازا بود . گونهء سوم آبراه ها ، پیرامون دو متر پهنا و 2.5 کیلومتر درازا بود . آبراه گونهء چهارم ، پهنائی برابر با یک ونیم متر بوده است ؛ و آبراه گونهء پنجم ، دارای پهنائی پیرامون یک متر بوده است ؛ و گونهء ششم (آبراه پایانی) ، دارای پهنائی برابر با نیم متر بوده است . گونهء نخست آبراه ، 5000 تا 7500 هکتار زمین را آبیاری می کرد ؛ و بواژگانی دیگر 5 تا 6 روستا ، هر کدام با 10 تا 15 خانوار، با این آبراه ، آبرسانی می شد . گونهء دوم ، 2 یا 3 روستا را آبیاری می کرد ؛ ولی گونهء سوم ، تنها می توانست یک روستا را آبیاری کند (3).
3- "دو راهی" ، "پخش کنندهء بزرگ" ، "بسته باز کننده" ، "پخش کنندهء کوچک" ، و "دریچه"
"دو راهی" ، سازه ای بود که آبراه گونهء نخست را به دو آبراه گونهء دوم بخش می کرد ؛ و "پخش کننده" ، سازه ای بود که از آن دو آبراه گونهء سوم و دنبالهء آبراه گونهء دوم بیرون می آمدند . "بسته باز کنندگان" ساماندهندهء ورود آب به آبراه گونهء چهارم بوده است ؛ و "دریچه" ، ساماندهندهء ورود آب به آبراه گونهء ششم (آبراه پایانی) بوده است (3).
4- رویاروئی با شور شدن خاک
اگر کشتزارها با این سامانهء "بالا یاد شده" (فوق الذکر) آبیاری می شدند ؛ پس از گاهبازه ای (مدت زمانی) کوتاه ، خاک شور می شد ؛ ولی سومریان با بهره گیری از هوشمندی بسیار بالای خود ، برای رویاروئی با این پدیدهء ناخواسته ، پس از برداشت کشتبارهای (محصولات زراعی) خود ، گیاه "خارشتر" را در زمینهای خود می کاشتند. ریشه های "خارشتر" ، پس از گاهبازهء (مدت زمان) کوتاهی ، به ژرفای (عمق) دو متری زمین می رسید و نمی گذاشت که تراز آب بالا بیاید و خاک را شور کند . پایا براین (بنابراین) باید گفت که کاشت خارشتر پس از برداشت کشتبار (محصول) پایه ای (اصلی) ، بخش بیکاست کنندهء (کامل کنندهء) سامانهء آبیاری سومریان بوده است . باید دانست که سومریان از خار شتر به سرنام (بعنوان) یک مادهء شیرین کننده ، و نیز یک مادهء داروئی ، بهره برداری می کرده اند (4)(5).

پژوهشپایه ها (منابع) :
(1)
the construction and use of canal regulators in ancient sumer (pdf(

(2)
http://www.easy-irri